Η κούκλα από αλάτι

storyteller-himself.jpg Ευχαριστώ πολύ για τις ευχές για καλές διακοπές, αλλά ήρθα μόνο για το τριήμερο. Αύριο γυρίζω στην Αθήνα. Δεν υπάρχει δυσκολότερη – και πιο άχαρη – δουλειά από το να είσαι πάνω σε συζητήσεις, διαπραγματεύσεις, προτάσεις και ψάξιμο για δουλειές που θα γίνουν. Όλες οι περιπτώσεις έχουν σχέση με όσα έχουμε πει κατά διαστήματα. Ελπίζω μέχρι τα μέσα Σεπτεμβρίου να ξέρω να σας πω και βέβαια – δεν το συζητάμε – είστε οι πρώτοι που θα το μάθετε. Μέχρι τότε, ψιλοδιακοπές με δόσεις.
Είδα στα σχόλιά σας έναν… «προβληματισμό» (χα, χα, χα… κουλτουριάρικη λέξη) για τον Χότζα: από πού κρατάει η σκούφια του κ.λπ. Επειδή αυτά της Wikipedia που βρήκατε δεν είναι και πολύ ακριβή, μου δώσατε την ιδέα να σας πω τι ξέρω για τον Χότζα και πώς έγινε και τα έμαθα, σαν να σας λέω μια ιστορία, ανακατεύοντας μαζί και μερικές ιστορίες του Χότζα. Ελπίζω να το διασκεδάσετε.

Η πρώτη φορά που άκουσα στη ζωή μου ιστορίες του Χότζα ήταν όταν ήμουν μικρό παιδί, γύρω στα πέντε, από τη μάνα μου και το σόι της – τις θείες και τους θείους μου – που ήταν όλοι τους Κωνσταντινοπολίτες κι είχαν έρθει στην Ελλάδα πρόσφυγες το 1920. Μ’ άρεσαν πολύ πάντα αυτές οι ιστορίες κι είχα μείνει με την εντύπωση ότι ο Χότζας είναι Τούρκος.
Πολλά χρόνια μετά, το 1984, όταν ήμουν ακόμα προϊστάμενος στο τμήμα παιδικών εκπομπών της Ε.Τ. 1, σε μια σύσκεψη – ντάλα καλοκαίρι, καλή ώρα – που κάναμε για τα καινούργια θέματα που θα ‘πρεπε από το Σεπτέμβριο να βάλουμε στη Χιλιοποδαρούσα (έμπαινε στο δεύτερο χρόνο της), κάποιος πέταξε την ιδέα να κάνουμε δίλεπτες ή τρίλεπτες ιστορίες του Χότζα με την τεχνική του κινούμενου σχέδιου. Όλοι ενθουσιαστήκαμε ─ κι εγώ πιο πολύ απ’ όλους που θα έβλεπε η μανούλα μου στα γεράματά της τον Χότζα σε … «Μικυμάους», όπως έλεγε καθετί που ήταν με κινούμενο σχέδιο. Αποφασίστηκε, λοιπόν, να προχωρήσουμε στην παραγωγή και φυσικά έπρεπε να ξεκινήσουμε από τα σενάρια. Βρήκαμε δυο νέα παιδιά που έγραφαν καλά και συμφωνήσαμε να ξαναβρεθούμε σε μια εβδομάδα για να συζητήσουμε το θέμα, αφού θα είχαμε φρεσκάρει και τις γνώσεις μας γύρω από το Χότζα και τις ιστορίες του. (Είδατε πώς δουλεύαμε για χάρη σας χωρίς να το ξέρετε; Πόσο χρονώ είπατε ότι είσαστε τότε;)
Στην επόμενη συνάντηση βρεθήκαμε 6 άτομα: Ο σεναριογράφος, ο Chief-animator (δεν υπήρχε computer animation ακόμα), ο σκηνοθέτης, ο μουσικός, η παιδοψυχολόγος (τέτοιες πολυτέλειες είχαμε τότε στα «παιδικά») και εγώ ─ ο παραγωγός. Όλα έπρεπε ν’ αρχίσουν με το «στήσιμο» του κεντρικού χαρακτήρα, του Χότζα.
«Λοιπόν», άρχισε κάποιος, «κατ’ αρχήν ο Χότζας είναι βλάκας».
«Τι λες, καλέ», διαμαρτύρεται ένας άλλος, «ο Χότζας είναι πανέξυπνος»!
«Αστειεύεσαι;» επιμένει ο πρώτος, «άκου αυτή την ιστορία που βρήκα κι ύστερα πες μου αν είναι βλάκας ή όχι».

ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΡΩΤΗ:
xotzas-08.jpg Κάποτε ένας γείτονας του Νασρεντίν τον βρήκε ένα βράδυ γονατισμένο έξω από το σπίτι του να ψάχνει για κάτι. «Τι έχασες;» τον ρωτάει. «Το κλειδί μου», απαντάει εκείνος. «Και πού ακριβώς σου έπεσε;» ξαναρωτάει ο γείτονας. «Μέσα, στο σπίτι», λέει ο Νασρεντίν ψάχνοντας. «Ε, και γιατί τότε ψάχνεις εδώ έξω;» ρωτάει με απορία ο γείτονας. «Γιατί εδώ υπάρχει περισσότερο φως», λέει ο Νασρεντίν.

«Ε, είναι βλάκας ο Χότζας ή δεν είναι;» ρωτάει θριαμβευτικά ο συνεργάτης μου.
«Άσε να σου πω κι εγώ μια άλλη ιστορία που βρήκα και μετά βλέπουμε», επέμενε με σιγουριά ο άλλος συνεργάτης μου κι άρχισε:

ΙΣΤΟΡΙΑ ΔΕΥΤΕΡΗ:
xotzas-05.jpg «Ο Νασρεντίν πέρναγε κάθε μέρα τα σύνορα της χώρας του, για να κάνει εμπόριο με τη γειτονική χώρα, καβάλα στο γάιδαρό του που ήταν φορτωμένος με δυο κοφίνια γεμάτα άχυρα. Επειδή ο ίδιος είχε παραδεχτεί προκλητικά στους τελωνοφύλακες ότι έκανε λαθρεμπόριο, χωρίς να πει με τι, εκείνοι τον έψαχναν εξονυχιστικά κάθε φορά που έβγαινε και κάθε φορά που έμπαινε. Έψαχναν τον ίδιο, έψαχναν τα καλάθια αδειάζοντας τα άχυρα, μερικές φορές του τα έκαιγαν, αλλά τίποτα! Στο μεταξύ ήταν φανερό ότι ο Νασρεντίν γινόταν όλα και πιο πλούσιος. Λίγα χρόνια αργότερα σταμάτησε να μπαινοβγαίνει στα σύνορα, απολαμβάνοντας τα πλούτη που είχε μαζέψει. Κάποια μέρα, ύστερα από χρόνια, ο Νασρεντίν συνάντησε στο καφενείο έναν από τους τελωνοφύλακες που είχε πάρει πια σύνταξη και τον ρώτησε: «Έλα, πες μου τώρα πια Νασρεντίν, με τι έκανες λαθρεμπόριο και δεν μπορούσαμε να σε πιάσουμε;» «Με γαϊδούρια», απάντησε ο Νασρεντίν γελώντας.

«Είναι, λοιπόν, έξυπνος ή δεν είναι;» ρώτησε θριαμβευτικά ο συνεργάτης μου τελειώνοντας την ιστορία του.
«Ας τα πάρουμε με τη σειρά», είπα εγώ. «Ας δούμε πρώτα τι δουλειά κάνει, μετά τι εθνικότητας είναι, ποια είναι η κοινωνική του κατάσταση και τέλος ποια είναι τα βασικά του χαρακτηριστικά».
Φαίνεται ότι είχαμε διαβάσει διαφορετικά βιβλία – γαλλικά, αγγλικά και ελληνικά – γιατί μέσα από καμιά εκατοσταριά ιστορίες που είχαμε βρει, έβγαινε ότι ο Χότζας ήταν: Τούρκος, Άραβας, Πέρσης. Λεγόταν Ναστραντίν Χότζας, αλλά και Μουλά Νασρεντίν. Ήταν: έξυπνος, βλάκας, πονηρός, χαζός, ιδιοφυής, καλός, κακός, αυστηρός, ελαστικός, παντρεμένος, ανύπαντρος, φιλόσοφος, τεμπέλης, δάσκαλος, δικαστής, αγρότης, έμπορος, βαρκάρης, καλόγερος, φυλακισμένος, λαθρέμπορος… Ο Χότζας ήταν απ’ όλα και τίποτα!
Η ομάδα βρισκόταν σε αδιέξοδο. Τι ήταν, ποιος ήταν και πώς λεγόταν τελικά; Η απάντηση βρέθηκε σε ένα από τα αγγλικά βιβλία που είχα, σε ένα εισαγωγικό κεφάλαιο που δεν είχα προσέξει. Και να τι λέει σε ελεύθερη μετάφραση:

«Ο Μουλάς (δάσκαλος στα αραβικά) Νασρεντίν είναι η κλασσική μορφή που επινοήθηκε από τους Σούφι με κύριο σκοπό την αποτύπωση στιγμιαίων συνθηκών στις οποίες γίνονται ξεκάθαρες ορισμένες καταστάσεις του νου. Οι xotzas-101.jpgιστορίες του Νασρεντίν, που είναι γνωστές σε όλη τη Μέση Ανατολή, αποτελούν ένα από τα πιο παράξενα επιτεύγματα στην ιστορία της μεταφυσικής. Επιφανειακά οι περισσότερες από τις ιστορίες του Νασρεντίν μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν ανέκδοτα. Λέγονται και ξαναλέγονται αμέτρητες φορές στα καφενεία και στους σταθμούς των καραβανιών, στα σπίτια και σε ραδιοφωνικές εκπομπές σε όλη την Ασία. Αλλά οι ιστορίες από τη φύση τους έχουν περισσότερα από ένα επίπεδα. Υπάρχει το αστείο, το ηθικό δίδαγμα και η παραδοξότητα που εκτός από τον ανεκδοτολογικό της στόχο μπορεί να φέρει τη συνείδηση ενός «αναζητητή της Αλήθειας», λίγο πιο μπροστά στο «δρόμο» του. Οι ιστορίες – που στο πρώτο και αρχαιότερο ασιατικό χειρόγραφο έχουν τον τίτλο, «Οι πονηριές του ασύγκριτου Νασρεντίν» δεν παρουσιάστηκαν ποτέ ολοκληρωμένες στο κοινό της Δύσης. Πιθανόν γιατί δεν μπορούν να μεταφραστούν σωστά από κάποιον που δεν είναι Σούφι. Ακόμα και στην Ανατολή αυτή η συλλογή των ιστοριών χρησιμοποιείται μόνο από μυημένους Σούφι για μελέτη. Μερικά «ανέκδοτα» από τη συλλογή υπάρχουν στη φιλολογία σχεδόν κάθε χώρας. Η «Βρετανική Εταιρία Προώθησης της Χριστιανικής Γνώσης», εξέδωσε το βιβλίο, «Παραμύθια του Χότζα»· στην πάλαι ποτέ Σοβιετική Ένωση είχε γίνει ταινία με τίτλο, «Οι περιπέτειες του Χότζα»· στην Τουρκία, που τον θεωρούν δικό τους – απ’ όπου και η αλλαγή από Μουλά Νασρεντίν σε Ναστραντίν Χότζα (που επίσης σημαίνει «δάσκαλος») – εκτός των άλλων εκδόσεων το «Υπουργείο Πληροφοριών» έχει εκδώσει μία συλλογή ειδικά των μεταφυσικών αστείων του Νασρεντίν. Ακόμα και οι Έλληνες τον θεωρούν ως τμήμα της μορφωτικής τους κληρονομιάς. Όλα αυτά δείχνουν ότι οι ιστορίες του Νασρεντίν υπάρχουν ως ένα πλήρες σύστημα σκέψης που δεν μπορεί να σβήσει.
Κανένας δεν ξέρει ποιος ήταν πραγματικά ο Νασρεντίν, πού έζησε και πότε. Κι αυτό του ταιριάζει επειδή είναι μια μορφή αληθινά «αχαρακτήριστη» και άχρονη, μία μορφή που με την ικανότητα ενός δάσκαλου Σούφι, παίζει ο ίδιος διάφορους ρόλους στις ιστορίες του, προκειμένου να φωτίσει κάποια αλήθεια…»

Το μυστήριο είχε λυθεί: ο Νασρεντίν παίζει διάφορους ρόλους στις ιστορίες του και υπάρχει στη φιλολογία πολλών χωρών. Το μυστήριο είχε λυθεί, αλλά η εκπομπή με τις ιστορίες του Χότζα με κινούμενο σχέδιο, δεν έγινε ποτέ και η μανούλα μου πέθανε μ’ αυτόν τον καημό γιατί την είχα ξεσηκώσει ότι θα τις δει και την είχα βάλει μάλιστα να μου πει σε ένα μαγνητόφωνο όσες θυμόταν! Δεν έγινε ποτέ γιατί τότε η Ε.Ρ.Τ. δεν έδωσε τα χρήματα που χρειάζονταν για να γίνει ένας «πιλότος», ένα δείγμα δηλαδή, μίας εκπομπής. Αλλά… χα, χα, χα… τώρα το θυμήθηκα: Τα έδωσε για να γίνει ένα πεντάλεπτο δείγμα με κινούμενο σχέδιο, κάποιων υπέροχων ελληνικών κόμικς της εποχής, με ήρωα – τύπου Λούκυ Λουκ – στο Βυζάντιο, τον Παντεχνή! Και γελάω που το σκέφτηκα, γιατί νομίζω ότι το έχω και θα σας το ανεβάσω εδώ να το δείτε, να πάθετε την πλάκα σας. Αύριο που θα πάω στην Αθήνα, θα ψάξω να το βρω. Αλλά γι’ απόψε ας τελειώσουμε με μια από τις «μυστικές» ή «μεταφυσικές» ιστορίες του Μουλά Νασρεντίν – την πιο αγαπημένη μου που δεν την έχω πει ποτέ ξανά πουθενά.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΡΙΤΗ
xotzas-01b.jpg Μια μέρα, ρώτησε τον Νασρεντίν ένας μαθητής του: «Πες μου δάσκαλε: Πώς θα μπορούσες να περιγράψεις τη δουλειά ενός αναζητητή της Αλήθειας;» Ο Νασρεντίν κοίταξε για λίγο σιωπηλός τον μαθητή του κι ύστερα χαμογέλασε πονηρά και του είπε: «Σαν την ιστορία της κούκλας από αλάτι». «Δηλαδή;» ρώτησε ο μαθητής απογοητευμένος, νομίζοντας ότι ο δάσκαλός του τον κοροϊδεύει. «Άκου την ιστορία, λοιπόν», είπε ο Νασρεντίν, όχι όμως με τ’ αυτιά σου, αλλά με την καρδιά σου». Και να η ιστορία που είπε ο Μουλά Νασρεντίν στον μαθητή του: «Μια κούκλα φτιαγμένη από αλάτι, ψάχνοντας να βρει την αλήθεια για το τι τέλος πάντων ήταν, ταξίδεψε χιλιάδες μίλια στεριάς, μέχρι που έφτασε και σταμάτησε στην άκρη της θάλασσας. Έμεινε ακίνητη κοιτάζοντας μαγεμένη εκείνη την υγρή κινούμενη μάζα που δεν έμοιαζε με τίποτα από όλα όσα είχε δει ως τότε και δεν ήξερε το όνομά της. «Τι είσαι εσύ;» ρώτησε η κούκλα από αλάτι τη θάλασσα. «Έλα μέσα και δες μόνη σου», απάντησε η θάλασσα με ένα χαμόγελο καλοσύνης κι αγάπης. Έτσι, η κούκλα από αλάτι προχώρησε, τσαλαβουτώντας στα νερά, προς τα μέσα. Όσο πιο βαθιά προχωρούσε, τόσο περισσότερο διαλυόταν μέχρι που έμεινε ένα μικρό κομματάκι από αυτή. Πριν διαλυθεί και το τελευταίο αυτό κομμάτι της και γίνει ένα με τη θάλασσα, η κούκλα από αλάτι πρόλαβε και φώναξε με θαυμασμό, μεθυσμένη από μια αλλόκοτη και πρωτόγνωρη χαρά: «Τώρα ξέρω τι είμαι»!

Ελπίζω να μην σας κούρασα. Καλή εβδομάδα.
Φιλιά
Π.

10 Σχόλια στο “Η κούκλα από αλάτι”

      Vanda
      30 Ιουλίου 07 στις 12:33

      Ο Νασρεντίν Χότζα ή γνωστότερος ελληνικά ως Ναστραντίν Χότζας (το όνομα σημαίνει «Η δόξα της Πίστης» στα Αραβικά) ήταν ένας δημοφιλής κεντρικός ήρωας μύθων, παροιμιών, ανεκδότων που κυκλοφορούσαν ευρύτατα σε όλες τις κοινωνικές τάξεις της Μέσης Ανατολής, συμπεριλαμβανόμενης και της Τουρκίας. Ο Ναστραντίν Χότζας παρουσιάζεται ως τύπος σούφι, φιλόσοφου ανατολίτη, οπλισμένος με φιλοσοφική εγκαρτέρηση στις αντιξοότητες της ζωής, πάντοτε ετοιμόλογος με ελευθερία εκφράσεων, πολλές φορές και με αισχρολογίες.

      Υποστηρίζεται ότι γεννήθηκε τον 13ο αιώνα κάπου στο Μεγάλο Κορασάν και ότι διατηρούσε φιλία με τον Ταμερλάνο. Κατ΄ άλλους γεννήθηκε στο Σιβρή Χισάρ στη Μικρά Ασία περί τον 15ο με 16ο αιώνα. Το επάγγελμά του ήταν καδής (ιεροδίκης) και Μουλάς(ιεροδιδάσκαλος). Πέθανε και τάφηκε στο Ακ Σεχήρ κοντά στο Ικόνιο όπου υποστηρίζεται ότι υπήρχε ο τάφος του ένα μικρό «τουρμπέ», (=μαυσωλείο).

      Η εκδοχή πάντως ότι όλοι οι σχετικοί μύθοι του Ναστραντίν πλάστηκαν από τον ίδιο είναι εσφαλμένη. Γιατί απλούστατα πολλά αναφέρονται σε πολύ διαφορετικές περιόδους. Ακόμη πολλά ανέκδοτα μπορεί ν΄ αναφέρονται στ΄ όνομά του αλλά είναι βέβαιο ότι άλλοι είναι οι δημιουργοί τους που παρέμειναν αφανείς αφηγητές. Πάντως σημειώνεται ότι από τις πλείστες εκδόσεις των ιστοριών του Ναστραντίν σε ξένες γλώσσες η μετάφραση στην ελληνική ήταν το περισσότερο διαδεδομένο στην Ελλαδική χώρα από την εποχή της οθωμανικής περιόδου και που συνέχισε στην ελεύθερη Ελλάδα τουρκικό βιβλίο.

      Πολλά έθνη της Μέσης Ανατολής θεωρούν τον Νασρεντίν δικό τους, όπως οι Αφγανοί,Άραβες, Πέρσες, Τούρκοι και Ουζμπέκοι. Το όνομά του γράφεται διαφορετικά σε κάθε γλώσσα και πριν ή μετά από αυτό αναφέρονται οι τίτλοι Χότζας, Μουλάς ή Εφέντι. Ο Νασρεντίν ήταν λαϊκός φιλόσοφος και έχει μείνει στη μνήμη και την παράδοση της Ανατολής για τις αστείες ιστορίες και τα ανέκδοτά του.

      Οι ιστορίες του μπορεί να είναι παράδοξες, απλοΐκές αλλά έχουν βαθύτερα νοήματα τα οποία γίνονται κατανοητά μέσα από τη διήγηση.

      http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9D%CE%B1%CF%83%CF%81%CE%B5%CE%BD%CF%84%CE%AF%CE%BD_%CE%A7%CF%8C%CF%84%CE%B6%CE%B1%CF%82

      Τελικά, είναι κι αυτός σαν τον Καραγκιόζη, το ζεϊμπέκικο και …τον μπακλαβά! πολλοί ερίζουν για την ταυτότητά του, αλλά τι σημασία έχει? Κάποια πράγματα είναι κτήμα όλων μας.

      philos
      30 Ιουλίου 07 στις 12:39

      Και μένα η γιαγια μου με ιστορίες του Χότζα με ανέθρεψε! Και ας ήταν Σπαρτιάτισσα.
      Καθόλου δεν μας κουρασες….
      …. το αντίθετο!

      ζαργάνα
      31 Ιουλίου 07 στις 13:25

      Πολύ καλό βιβλίο με πλήρες βιογραφικό του Χότζα και άπειρες ιστορίες είναι

      «Ο Νασρεντίν Χότζας» του Στέλιου Μαγιόπουλου

      Εκδόσεις: ΕΣΤΙΑ (1996)

      Ο κος Μαγιόπουλος θεωρώ ότι έχει κάνει εξαιρετική ερευνητική δουλειά.

      Σας το συνιστω ανεπιφύλακτα,
      καλό υπόλοιπο καλοκαίρι,
      ζαργάνα

      Υ.Γ. Παραμυθά μας, αν για κάποιο λόγο το ποστ μου θεωρηθεί διαφήμιση διαγραψτε το φυσικα. Δεν είχα καμία τέτοιου είδους πρόθεση…

      Παραμυθάς
      31 Ιουλίου 07 στις 17:59

      Μέχρι τώρα δεν έχω διαγράψει ποτέ κανένα σχόλιο και δεν πρόκειται να το κάνω εκτός κι αν πέσουμε σε τίποτα χυδαίο που δεν το πιστεύω. Μπορεί να μη διαφημίζω τα δικά μου βιβλία, αλλά δεν θα έκοβα ποτέ μου κανένα σχόλιο για κανένα βιβλίο και μάλιστα για το Χότζα.
      Π.

      Καρέλλεν
      3 Αυγούστου 07 στις 17:16

      Καταπληκτική η ιστορία της «κούκλας από αλάτι»… Πιστεύω ότι όλοι είμαστε σταγόνες ενός συμπαντικού ωκεανού, στον οποίον καταλήγουμε. Και πόσο δίκιο είχε ο Χότζας! Είναι ιστορία που ακούγεται με την καρδιά! (Εντελώς τυχαία μάλιστα είχα γράψει και ένα ταπεινό «παραμύθι» στο μπλογκ μου για έναν άλλο μαθητή που αναζητά την Αλήθεια, στο ποστ «Η άλλη φυλή»)… Παραμυθά, ευχαριστούμε.

      koxakis
      15 Ιουλίου 10 στις 19:56

      Σε.εβλεπα.μικρος………Το.ευχαριστω.ειναι.ελαχιστο……θα.σε.μαθω.στα.παιδια.μου!!!
      Σου.ευχομαι.υγεια.να.χαρεις.οτι.αγαπας….!!!

Σχολιάστε